වර්තමාන ලොව පුරා රටවල් තම සෞඛ්ය පද්ධති ප්රතිසංවිධානය කිරීමේ කටයුතු සඳහා විශේෂ අවධානයක් යොමු කරමින් තිබේ.මෙහිදී ප්රමුඛත්වය දී ඇත්තේ ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවා ශක්තිමත් කිරීමටයි. මෙම ලිපිය මගින් උත්සහා කරනු ලබන්නේ මෙරට ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවා සත්කාර සේවා පිළිබඳව විමසා බැලීමයි.
කොරොනා වෛරසය සමඟ අන් කවරදාටත් වඩා සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක් පිළිබඳව ඉතා බරපතල ලෙස සලකා බලන සමයක් වෙත අපි අවතීර්ණ වී සිටිමු. මීට දශක තුනකට පෙර මිනිසා මුහුණදුන් සෞඛ්ය ගැටලු වර්තමානයේ වෙනස් වී ඇත. ගෝලියකරණය, නාගරීකරණය, මැදි වයසේ ජීවත්වන ජනගහනය ඉහළයාම, ජනගහනය මහලුවීම, පාරිසරික වෙනස්වීම්, මිනිසාගේ ජීවන රටාව වෙනස් වීම, නව ආරක ආහාර පුරුදු, නව තාක්ෂණික දියුණු, සමාජ වටිනාකම් වල පහත යෑම සහ ආධ්යාත්මික ගුණ වගාවන්හි පරිහානිය ආදිය කෙරෙහි බලපා ඇත. ඒහි ප්රතිඵලයක් ලෙස අධිරුධිර පීඩනය, දියවැඩියාව, පිළිකා, හෘදයාබාධ වැනි කාලයක සිට මිනිසා මුහුණදුන් බෝ නොවන රෝග ඒක අතින් වැඩිවන අතර අනෙක් අතින් පුරාණයේ පැවති වසූරිය, මාහාමාරිය, පෝලියෝ වැනි බෝ වන රෝග වෙනුවට වර්තමානයේ සාර්ස්, කොරොනා, ඉබෝලා වැනි වෛරස් රෝග ආදේශ වෙමින් මානවයාගේ සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයට මෙන්ම මානව සංහතියේ පැවැත්මටද නව තර්ජනයන් මතු වී තිබේ.
විශ්ව මානව හිමිකම් ප්රකාශනයේ 25 වන වගන්තියෙන් ඉහළ ප්රමිතියෙන් යුතු සෞඛ්ය පහසුකම් ලබාගනිමින් සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක් ගත කිරීමට මිනිසාට ඇති අයිතිය මූලික අයිතිවාසිකමක් ලෙස පිළිගෙන තිබේ. සමාජ සාධාරණත්වය තුළ සෞඛ්ය පහසුකම් භුක්ති විදීමට ඇති අයිතිය, රෝගී වී ප්රතිකාර ලබා ගැනීම වෙනුවට රෝගී නොවී සිටීම, අවදානම් සෞඛ්ය ගැටලුවලට මුහුණ දීමෙන් වැළකීම සහ අවධානම පාලනය කිරීම ආදියට රාජ්ය සෞඛ්ය ප්රතිපත්ති තුළ ප්රමුඛත්වය ලබා දීම ආදිය මෙමගින් සිදු කෙරේ.
මේ අනුව මෙම යුගයේ රජයේ වගකීම වන්නේ ගුණාත්මක බවින් ඉහළ සෞඛ්ය සේවා ලබාදීම සහ ඊට අදාළ ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කිරීමයි. මේ සඳහා රටේ සෞඛ්ය පද්ධතියේ පුළුල් ප්රතිසංස්කරණ සිදුකිරීම අවශ්ය වේ. විවිධ අධ්යයනයන් මගින් මෙන්ම ලොක්යේ ඉහළ සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක් ගත කරන පුරවැසියන් සිටින රටවල අත්දැකීම් වලින් පෙන්වා දී ඇත්තේ වඩාත් සමානාත්මතාවයෙන්, කාර්යක්ෂමව හා ඵලදායි සෞඛ්ය සේවාව රටක ජනතාවට භුක්ති විදීමට අවස්ථාව සලසා දිය හැක්කේ ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවා සත්කාරක ශක්තිමත් කිරීමෙන් බවය.
වසර 1978 දී කසකස්ථානයේ අල්මා ආටා හිදී ලොක්ය පුරා විසිරී සිටින සෞඛ්ය ප්රධානීන් සහ සිවිල් සංවිධාන නියෝජිතයන්ගේ සහභාගිත්වයෙන් තිබු සමුළුවේදි ඒළි දැක්වුනු අල්මාටා ප්රකාශනය ගෝලීය සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් වශයෙන් සැලකේ. අල්මාටා ප්රකාශනය මගින් ප්රජා කේන්ද්රය, මහජන සහභාගිත්වය සහත ගුණාත්මක බවින් ඉහළ සෞඛ්ය සේවාවක් සඳහා ප්රාථමික සෞඛ්ය සත්කාරක සේවා ශක්තිමත් කිරීම සඳහා සෞඛ්ය කේෂ්ත්රවල ප්රතිසංස්කරණ සිදුකළ යුතු බවට නිර්දේශ කරනු ලැබීය.
වසර 1978 ඔක්තෝම්බර් මාසයේ පැවති අල්මා ආටා සමුළුවේ 40 වන සංවත්සරයේදී මෙන්ම ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ සහශ්ර සෞඛ්ය උපායමාර්ග මගින්ද සියල්ලට සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක් සඳහා ප්රාථමික සෞඛ්ය ශක්තිමත් කිරීමේ අවශ්යතාවය යලිත් අවධාරණය කර ඇත.
පුද්ගලයෙකු රෝගී වීමෙන් පසුව ප්රතිකාර ගැනීමට යොමුවීමෙන් පෞද්ගලිකව ඒම පුද්ගලයාට සිදුවන අපහසුතා වලට අවැසි පුද්ගලයාගේ පවුලේ සාමාජිකයන්ට සහ ඇතැම් විට නෑදෑ හිතමිතුරන්ට , ජීවත්වන සමාජයටද අසතුටුදායක වටපිටාවක් නිර්මාණය වීමයි. එය ඔහුගේ පවුලට මෙන්ම ඔහු සේවය කරන ආයතනයේ කාර්යක්ෂමතාවයටද, රටේ ආර්ථිකයටද අහිතකර ලෙස බලපායි. ප්රාථමික සෞඛ්ය සත්කාරක සේවා මගින් සිදුවන්නේ පුද්ගලයාගේ සෞඛ්ය තත්වය පිළිබඳව ඔහු ජීවත්වන වටපිටාව තුළ සිටම යාවජීව ලෙස නිරීක්ෂණය කිරීම, දෛනික කටයුතුවලට බාධා නොවන පිරිදි වෛද්ය පරීක්ෂණ වලට නිරන්තරව යොමුවීමට ඉඩ සලසා දීම, ඔහු රැකබලාගැනීම සහ රෝගීවීම වළක්වා ගැනීමයි. එමගින් පුද්ගලයෙකු මහා රෝහල් වෙත යොමුවීම, රෝහල් ගතවීම, බරපතළ රෝගවලට ගොදුරු වීම වළක්වා ගත හැකිවාක් මෙන්ම, රෝගයක් බරපතළ තත්වටය පත්වීමට පෙර හඳුනාගැනීමටද අව්සථාව ලැබේ.
එහි ප්රතිඵලයක් වශයෙන් පුද්ගලයන් විශාල වශයෙන් ප්රධාන රෝහල් වෙත යොමුවීම වැලකෙන අතර රෝග බරපතළ තත්වයට පත්වීමට පෙර හඳුනාගැනීමටද ඉඩ සැලසේ. තවද ඒමගින් ප්රධාන රෝහල්වල තදබදය අඩුවන අතර රෝගීන් විසින්, මුදල් වැයකරමින් නිකරුණේ කාලය ගතකිරීම වලක්වා ගත හැකිය.ප්රධාන රෝහල්වල ඒ්කරාශි වන රෝගීන් ප්රමාණය අඩුවීම තුළින් විශේෂ අවධානය යොමුවිය යුතු විශේෂඥ වෛද්ය සේවය අවශ්ය රෝගීන් පිළිබදව වැඩි අවධානයක් යොමු කිරීමට කාර්ය මණ්ඩලයට අවස්ථාව ලැබේ.
පුද්ගලයෙකු තම සෞඛ්ය තත්වය ගැන උනන්දු කිරීමටත්, ඒ් පිළිබඳව ඔහු නිරන්තරයෙන් අවධියෙන් තබා ගැනීමටත් තමා මුහුණ දී සිටින සෞඛ්ය ගැටලු කල්තියා හඳුනාගැනීමටත්,බරපතළ රෝගවලට ප්රතිකාර ගැනීමෙන් සිදුවන හානි වළක්වා ගැනීමත් ප්රාථමික සෞඛ්ය සත්කාර සේවා මගින් සිදුවේ.
සැබැවින්ම ප්රාථමික සෞඛ්ය සත්කාරක සේවා යනු පුද්ගලයෙකු සෞඛ්ය සේවා ලබාගැනීමට යොමුවන පළමු ස්ථානයයි. මෙරට තිබෙන ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවා මධ්යස්ථාන වශයෙන් ග්රාමීය මටට්මේ මහජන සෞඛ්ය සායන, මාතෘ සායන, පාසල් සායන, ප්රාදේශීය රෝහල පද්ධතිය හඳුනාගත හැකිය.ජනතාව මෙම සෞඛ්ය මධ්යස්ථානවල නිරන්තර ඇසුර ලබන්නේ නම් බෝ නොවන රෝග වලින් වැළකී සිටීමටත්, බෝ නොවන රෝග බරපතල වීම වළක්වා ගැනීමටත්,වයස්ගත වීමට පෙර බෝ නොවන රෝග බරපතල වීම වළක්වා ගැනීමටත්, අඩු වයසෙන් බෝ නොවන රෝගවලින් මියයන ප්රමාණය අඩු කිරීමටත් ඉඩ සැලසේ.
ආර්ථික සහ භූගෝලීය හේතුන් නිසා මෙන්ම නොදැනුවත් බව සහ නොසැලකිල්ල නිසා සෞඛ්ය පහසුකම් ලබාගැනීමට අවස්ථාව හිමි නොවන ජනතාවට සෞඛ්ය පහසුකම් භුක්ති විදීමේ අවස්ථාව ප්රාථමික සෞඛ්ය මගින් උදා කර දෙයි.
බ්රිතාන්ය, නෙදර්ලන්තය, කැනඩාව, ඇමරිකාව යන රටවල ප්රාථමික සෞඛ්ය සත්කාරක සේවාවලට ඉතා ඉහළ ප්රමුඛත්වය දී තිබේ.සෞඛ්ය සම්පන්න ජීවිතයක් ගොඩනැගීම සදහා මෙරට සෞඛ්ය සේවා ප්රතිසංවිධානය කිරීමට, ශ්රී ලංකා රජය විසින් මීට වසර කිහිපයකට පෙර ප්රතිපත්තිමය තීරණයක් ගනු ලැබීය.එහි එක් පියවරක් වශයෙන් සෞඛ්ය පද්ධතිය වැඩිදියුණු කිරීමේ ව්යාපෘතිය 2019 වසරේදී ආරහම්භ විය. ඒ් සඳහා ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව සහ ශ්රී ලංකා රජය දායකත්වය සපයයි.මෙමගින් ප්රාථමික සෞඛ්ය පද්ධතිය ප්රතිසංවිධානය කිරීම අත්හදා බැලීමක් සිදුකරනු ඇත.
සෞඛ්ය පද්ධති වැඩිදියුණු කිරීමේ ව්යාපෘතිය සදහා ආසියානු සංවර්ධන බැංකුව ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 37.5 ක ණයක් සහ ඩොලර් මිලියන 12.5 ක ආධාර මුදලක් මෙරටට ලබා දී තිබේ. මෙම ව්යාපෘතියේ මූලික අරමුණ වන්නේ මෙරට ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවාවන් වල කාර්යක්ෂමතාවය සහ ගුණාත්මක බව ඉහළ නැංවීම යන යෝජනා අත්හදා බැලීමයි.සෞඛ්ය පද්ධති වැඩිදියුණු කිරීමේ ව්යාපෘතිය මධ්යම,උතුරුමැද,සබරගමුව,ඌව යන පළාත්වල 2023 දක්වා ක්රියාත්මක කිරීමට නියමිතය.එමගින් ශ්රී ලංකා ජනගහනයෙන් 33% ක් ප්රතිලාභ ලබනු ඇත.
මෙම ව්යාපෘතිය යටතේ දිවයිනේ තිබෙන ග්රාමීය රෝහල්, ප්රාදේශීය රෝහල්, දිසා රෝහල් 140 කට ආසන්න ප්රමාණයක් ප්රතිසංසක්රණය කර ඒවායේ රෝග පරීක්ෂණ,රසායානාගාර සහ රෝගී සත්කාරක පහසුකම් වැඩිදියුණු කෙරේ. තොරතුරු සන්නිවේදන තාක්ෂණය යොදා ගනිමින් අදාල සෞඛ්ය මධ්යස්ථාන ඉලක්ක කරගනු ලබන ප්රජාවගේ සෞඛ්ය තත්වය පිළිබඳ දත්ත ගබඩා කිරීම,ඒ්වා නිරතුරුව යාවත්කාලීන කිරීම,විශේෂඥ උපදෙස් ලබා ගැනීමට ජාලගත වීම සදහා දත්ත හුවමාරුව සහ සෞඛ්ය ප්රවර්ධන කටයුතු ආදිය සඳහා පහසුකම් සලසයි
මෙමගින් රෝගියාට ඔහු ජීවත්වන පරිසරයේ සිටම ඇතැම් විට රාජකාරි කරන පරිසරයේ සිටම ඔහුගේ අවශ්යතාවය අනුව ක්ෂණික වෛද්ය උපදෙස් ලබාගැනීමටත්,රසායනාගාර පරීක්ෂණ සඳහා යොමුවීමටත් අවස්ථාව සැලසේ.මෙරට ප්රාථමික සෞඛ්ය සත්කාරක සේවා ශක්තිමත් කරීමට නම් ඒම සේවාවලට සම්බන්ධ වෛද්ය,හෙද මහජන සෞඛ්ය නිලධාරින්ගේ දැනුම,කුසලතා සහ අත්දැකීම් පුළුල් කිරීමත් පහසුකම් වැඩි කිරීම අවශ්ය වේ.මෙම කාර්යයන් සඳහා අවශ්ය ප්රමාණයේ මානව සම්පත් ආයතන වලට ලබාදීම සිදුකළ යුතුය.
සෞඛ්ය සම්පන්න ජනතාවක් බිහි කිරිමට අවශ්ය ප්රජා දායකත්වය ලබා ගැනීමට මහජනතාව සැලකිල්ලක් නොමැති නම් සෞඛ්ය සම්පන්න ජාතියක් පිළිබඳව අපේක්ෂාව යථාර්තයක් බවට පත් නොවේ.මහජනතාව තම සෞඛ්ය තත්වය පිළිබඳ නිරන්තර උනන්දු කිරීමට සහ ප්රාථමික සෞඛ්ය මධ්යස්ථාන වෙත නිරන්තරව යොමු කිරිමට පෙළඹවීමේ වැඩසටහනක් සහ මව්වරුන්ගේ සහ ළමුන්ගේ පෝෂණ තත්වය පිළිබඳව ජනතාව බලාත්මක කිරීමටත් විශේෂ ප්රචාරණ වැඩසටහනක්ද සෞඛ්ය පද්ධති වැඩිදියුණු කිරීමේ ව්යාපෘතිය යටතේ සිදු කිරීමට නියමිතය.